![](https://www.iranicomos.ir/wp-content/uploads/2024/05/استاد-محمد-پاکنژاد-1024x487.png)
زندگینامه
استاد محمد پاک نژاد متولد ۱۳۱۹ ه.ش در اصفهان از استادان بهنام معماری سنتی ایران است. وی در کنار برادر بزرگترش، مرحوم استاد مهدی، و برادر کوچکترش، استاد مرتضی، سالیان درازی را صرف مرمت بناهای تاریخی شهر اصفهان نموده و تبحرش در اجرای طاقهای سنتی زبانزد تمامی کارشناسان حفاظت از میراث فرهنگی است. وی از سن ۷ تا ۱۰سالگی در خدمت استاد رضا لنجانی به نجاری پرداخت و از ۱۰ تا ۱۴ سالگی در کنار استاد شکرالله نجار در بیمارستان رحیمزادۀ اصفهان به ساخت و نصب کارهای چوبی بیمارستان مشغول بود. استاد محمد در این چهار سال با استادکاران ماهر اصفهانی آشنا گردید و موفق شد در ظرف مدت کوتاهی ارسیسازی و آلت و لقط چینی را بهخوبی فرا گیرد. در چهارده سالگی بهدلیل ناراحتی چشم از کار نجاری کناره گرفت و تا سن هجده سالگی در کنار پدر به بافندگی و رنگرزی پرداخت اما علاقۀ خاص او به بناهای تاریخی سبب شد که در طول این دوران چهار ساله تمام اوقات فراغت خود را در کنار مرمتگران در ابنیۀ تاریخی سپری کند. همین امر باعث شد که در سن هجده سالگی به بنای قابلی بدل شود و معماری را با خانهسازی آغاز کند. او تا ۲۵ سالگی ساخت و فروش خانه را ادامه داد اما دغدغۀ اصلی او مرمت بناهای تاریخی بود و از هر فرصتی استفاده مینمود تا خود را به معماران و استادکارانی همچون مرحوم استاد حسین معارفی و برادرش، مرحوم استاد مهدی پاکنژاد، نزدیک کند. وی از سال ۱۳۴۴ و در سن ۲۵ سالگی به یکباره خانهسازی را رها کرد و در بناهای تاریخی شروع به همکاری با استادکاران نمود و توانست در اندک زمانی به تمام رمز و رازهای معماری سنتی واقف شود. استاد محمد بیان میدارد که آنچه باعث شد تا بهسرعت به دقایق امور معماری سنتی آشنایی یابد علاوه بر سابقه در کار بنایی و علاقه به آثار تاریخی شهر اصفهان، وجود برادرش استاد مهدی بود.
استاد مهدی از سال ۱۳۲۲ در سن ده سالگی به شاگردی استاد عبدالوهاب معمار در آمده و هشت سال در کنار او با رمز و راز معماری و کار در بناهای تاریخی آشنا شده بود و بعد از آن نیز مدتی را خدمت استاد علی حقیقت، از معماران با نفوذ شهر اصفهان، گذرانده بود. وی آنچه را می دانست به برادران خود استاد محمد و استاد مرتضی آموخته بود و در کارهای خود آنها را نیز دخالت میداد.
استاد محمد از سال ۱۳۵۵ بهعنوان استادکار مورد تأیید همۀ معماران سنتی قرار گرفت و در کنار برادرانش و با نظارت مسئولان و کارشناسان سازمان ملی حفاظت از آثار باستانی، بسیاری از بناهای تاریخی اصفهان را مرمت نمود.
آثار مشترک استاد مهدی و استاد محمد
مرمت، برپاسازی و تکمیل طاقهای فروریخته و رسمیبندی در بناهای تاریخی متعلق به دانشگاه هنر اصفهان اعم از: عمارت توحیدخانه، خانۀ داوید، خانه سوکیاس، و خانۀ سانتا پیتر.
- مرمت شبستان و دیوارچینی، رسمیبندی و احیای ستونهای مسجد حاج محمدجعفر آبادهای که در بمباران رژیم بعث عراق آسیب کلی دیده بود.
- مرمت طاقها و رسمیبندی در بازارچۀ حاج محمدجعفر آبادهای.
- ساخت رسمیبندی در سالن مدرسۀ علمیۀ جدیدالاحداثی در خیابان طیب.
- مرمت و بازسازی کلیۀ طاقهای بازار فرشفروشها و طاق مغازهها از کوچۀ تلفنخانه تا دروازۀ اشرف (مسجد دارالشفا).
- ساخت طاقهای سنتی در بازارچۀ نو و بازار و بازارچۀ مسجد جامع.
- مرمت و بازسازی طاقهای اطراف سردر قیصریه در میدان نقش جهان.
- احداث پاساژ با طاقهای سنتی در انتهای خیابان سپه، جنب میدان نقش جهان.
- بازسازی طاقهای سنتی در بازارچۀ چهارسو مقصودبیک.
آثار استاد محمد در اصفهان
- مرمت و بازسازی طاقهای سنتی بازار رنگرزها.
- احداث زیرزمین، تجدید آجر فرش بامها و شبکهبندی عمارت توحیدخانه.
- مرمت طاق چشمهها و احداث زیرزمین خانۀ سوکیاس در جلفا.
- مرمت خانۀ ایوبی در جلفا شامل طاقزنی کفسازی و سیمگلکشی.
- بازسازی حجرههای طبقۀ دوم میدان نقش جهان، حد فاصل مسجد امام تا کاخ عالی قاپو.
- ساخت سردر و گلدستههای حسینیۀ قلعه قورتان.
- ساخت گنبد و محوطهسازی مسجد جیلان آباد.
- سبکسازی سقفها و اجرای طاق در مسجد جامع اشترجان.
- ساخت طاقهای سنتی و سردر مسجد جامع فساران.
- بازسازی طاق بازار میدان نقش جهان در انتهای خیابان پشت مطبخ و رسمیبندی آن.
- بازسازی طاقهای اطراف رواق امامزاده جابر انصاری در جادۀ قلعه شور.
- بازسازی گلدستۀ مسجد حسنآباد جرقویه.
- ساخت مغازهای با شیوۀ معماری سنتی در کاروانسرای چیتسازها.
- مرمت طاق تیمچۀ میانی سرای حاج کریم.
- کفسازی و قرنیزسازی عمارت صفوی تالار اشرف.
- مرمت تکیۀ کازرونی و آبانبار آن در قبرستان تخت فولاد، شامل سبکسازی بام، بازسازی و قیدبندی طاقها، و آجرفرش رواقهای اطراف.
- بازسازی طاقهای صحن و رواق تکیۀ محمد بیدآبادی در تخت فولاد.
- بازسازی طاقهای فرو ریختۀ بازار اصفهان در سه راه باغ قلندرها و روبهروی مدرسۀ صدر.
- بازسازی طاق عرقچین در عصارخانۀ شیخ بهایی اصفهان.
- سبکسازی و اجرای قیدبندی و آجرفرش در حجرههای طبقۀ دوم میدان نقش جهان در حدفاصل خیابان سعدی تا کاخ عالی قاپو و خیابان حافظ تا سردر بازار قیصریه.
- مرمت و سبکسازی طاق و بازسازی آسیاب واقع در سرای تالار بازار بزرگ اصفهان.
- سبکسازی سقفها و اجرای طاق در مجموعۀ خانههای خان در خوراسگان اصفهان.
آثار استاد محمد در خارج از اصفهان
- ساخت حسینیه و مسجد شامل سردرها، حیاط و منارهها در منطقۀ رودشت.
- بازسازی طاقهای قلعۀ چالشتر.
- مرمت و بازسازی خانۀ تاریخی در تملک میراث فرهنگی چهارمحال و بختیاری.
- بازسازی و برپاسازی طاقها و رواقهای حمام تاریخی فردوسی شهرکرد.
پروژههای استاد محمد در خارج از کشور
- مرمت و اجرای طاقهای سنتی در مسجد صفوی، ورودی و صحن حرم مطهر امام موسی کاظم (ع) و امام جواد (ع) در کاظمین عراق.
- نظارت بر مرمت منارههای حرم مطهر حضرت علی (ع) در نجف اشرف.
- اجرای طاق و ساخت چایخانۀ سنتی در خانۀ شخصی سفیر ایران در فرانسه.
- اجرای طاق سنتی در نقشخانۀ سرکنسولگری ایران در فرانسه.
سخن پایانی
استاد محمد پاکنژاد با تجربهای بیش از پنجاه سال در مرمت و معماری سنتی، همچنان با عشق و علاقه در حال خدمت به فرهنگ و معماری این سرزمین است و بهحق می توان او را وارث تاریخ سازانی چون استاد علی اکبر اصفهانی، معمار بزرگ عصر صفوی، دانست. بر ماست که قدر چنین گوهرهای تکرار ناشدنی را بدانیم و در پاسداشت نام و ادامۀ راه و نشر معارف و دانش آنان از هیچ تلاشی فرو گذار نکنیم.
منابع و مآخذ
سجادی نائینی، سیدمهدی (۱۳۸۷). معماران و مرمتگران سنتی اصفهان: استاد محمد پاک نژاد. شهرداری اصفهان.
کلانتری، محمدمهدی (۱۳۹۴). «اجرای طاق عرقچین در مرمت عصارخانۀ شیخ بهایی اصفهان». نشریه بوم شماره ۴.
کلانتری، محمدمهدی (۱۳۹۵). استاد محمد پاکنژاد. ویژهنامۀ شماره ۳ همایش ملی آجر و آجرکاری در هنر و معماری ایران.
گرامیداشت استاد محمد پاکنژاد در مؤسسۀ فرهنگی ایکوموس ایران
کمیتۀ علمی استادکاران و فناوریهای کهن در روز سهشنبه ۷ آذر ۱۳۹۶ در نخستین برنامۀ گرامیداشت استاد کاران از استاد محمد پاکنژاد تجلیل و قدردانی کرد. این برنامه با استقبال فراوان علاقهمندان روبهرو شد.
![](https://www.iranicomos.ir/wp-content/uploads/2024/05/Slide5-709x1024.jpg)
فیلمهای گرامیداشت استاد محمد پاکنژاد
۱. سخنرانی مهندس حسین رایتی (رئیس کمیتۀ علمی استادکاران و فناوریهای کهن)
۲. کلیپ اول
۳. سخنرانی مهندس محمدمهدی کلانتری
۴. کلیپ دوم
۵. پرسش و پاسخ با حضور استاد محمد پاکنژاد